←
Alim Arlı5,916 posts
Alim Arlı avatar✓

Alim Arlı ✓

@alimarli_

Sosyolog. Bluesky: alimarli.bsky.social Project manager: @trhigheredu

◷ Joined July 2012▧ 460 Photos and videos
İslâm Düşünce Enstitüsü avatar
⟳ Alim Arlı retweeted
İslâm Düşünce Enstitüsü@ideorgtr·Nov 13

İDE Akademi | Klasik Sosyoloji Kurucu Metinleri Bu haftaki dersinde Prof. Dr. Alim Arlı, sosyal ve beşerî bilimlerde klasik metinlerin yeri, işlevi ve araştırmacının bu metinlerle kurması gereken ilişki üzerine kapsamlı değerlendirmelerde bulundu. Dersin ilk bölümünde, doğa bilimleri ile sosyal ve beşerî bilimler arasındaki yöntemsel farklılıklar ele alındı. 18. yüzyılda David Hume ve Auguste Comte ile gelişen pozitivist ve ampirist yaklaşımın, doğa bilimlerinde olduğu gibi toplumun ve tarihin de belirli kanunlar çerçevesinde incelenebileceği düşüncesini beraberinde getirdiği ifade edildi. Ancak insanın yalnızca fiziksel bir varlık olmadığı; anlam üreten, irade, beyan ve niyet sahibi, kendi dünyasını yorumlayarak inşa eden bir varlık olduğu vurgulandı. Bu durumun, toplumsal gerçekliğin doğa bilimlerindeki deneysel yöntemlerle bütünüyle incelenemeyeceğinin gerekçesi olduğu ortaya kondu. Özellikle 19. yüzyılın sonlarında Almanya'da belirginleşen Methodenstreit (Yöntem Tartışması), sosyal bilimlerin kendine özgü yöntemlerinin ve araştırma ilkelerinin şekillenmesinde önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirildi. Bu çerçevede sosyal bilimlerde açıklama ve anlama arasındaki ayrım üzerinde duruldu. Doğa bilimleri ağırlıklı olarak deneysel ve istatistiksel yöntemlerle ilerlerken sosyal bilimler; istatistiksel yöntemlerin yanı sıra tarihsel, antropolojik ve nitel araştırma yöntemlerinden de yararlanmaktadır. İstatistiksel yöntemler toplumsal dünyada bırakılan izler üzerinden örüntüleri, korelasyonları ve mümkün olduğunda nedensel ilişkileri ortaya çıkarmayı amaçlarken nitel ve tarihsel yöntemler, insan eylemlerinin ardındaki anlamları ve bu anlamların üretildiği bağlamları ve toplumsal dünyasının yapısını kavramaya yönelmektedir. Dijital çağla birlikte ortaya çıkan büyük veri ve hesaplamalı sosyal bilimler (computational social science) de toplumsal davranışların ve eğilimlerin incelenmesinde yeni imkânlar sunmaktadır. Arlı, toplumsal gerçekliğin yalnızca içinde bulunulan zaman dilimiyle sınırlı olmadığını, tarihsel süreçler içerisinde oluşan güçlü eğilimler ve mekanizmalar tarafından şekillendiğini belirtti. Bu nedenle sosyal bilimcinin güncel bir olguyu anlayabilmek için kimi zaman onlarca, kimi zaman yüzlerce, hatta binlerce yıl geriye gitmesi gerekebilir. Toplumsal dünyanın hem tarihsel süreklilikler hem de anlam üretim süreçleri üzerinden incelenmesi, sosyal bilim araştırmalarının temel gerekliliklerinden biridir. Dersin ikinci bölümünde ise klasik metinlerin sosyal bilimlerdeki yeri ve araştırmacının literatürle ilişkisi ele alındı. Doğa bilimlerinde geçmişte elde edilen bulgular çoğunlukla güncel bilimsel bilgi içerisinde korunurken sosyal ve beşerî bilimlerde araştırmacılar, önceki dönemlerde üretilmiş teorik bilgi ve metinlerle doğrudan ilişki kurmak durumundadır. Çünkü bu alanlarda araştırma nesnesi, kendine özgü tarihsel ve kültürel bağlamı içerisinde anlaşılmayı gerektiren insan ve toplumdur. Bu nedenle klasik metinler, yalnızca geçmişte üretilmiş eserler değil, güncel araştırmaların teorik zeminini oluşturan ve araştırma geleneklerinin sürekliliğini sağlayan temel kaynaklardır. Derste ayrıca Jeffrey Alexander'ın klasikler üzerine geliştirdiği yaklaşımdan hareketle, klasiklerin öneminin yalnızca içeriklerinden kaynaklanmadığı; aynı zamanda bilimsel toplulukların, dönemlerin ihtiyaçlarının ve değişen araştırma gündemlerinin de hangi metinlerin klasik olarak kabul edileceğini etkilediği ifade edildi. Bir metnin klasik statüsü zaman içerisinde güçlenebilir, zayıflayabilir veya yeniden keşfedilebilir. Marx, Keynes ve İbn Haldun örnekleri üzerinden, belirli dönemlerde etkisini kaybeden düşünür ve eserlerin, yeni toplumsal sorunlar ve ihtiyaçlar ortaya çıktığında yeniden gündeme gelebileceği gösterildi. Bu bağlamda klasiklerin değeri, yalnızca yazıldıkları dönemdeki etkileriyle değil, sonraki dönemlerde farklı sorulara ve problemlere ışık tutabilme imkânlarıyla da ilişkilidir. Klasik metinlerin bir diğer önemli özelliği, yalnızca ait oldukları disiplinin kurucu teorik birikimini temsil etmemeleridir. Aynı zamanda yazıldıkları dönemin toplumsal koşullarını, kültürel yapısını, çatışmalarını ve düşünsel atmosferini de yansıtırlar. Örneğin Marx'ın Sermaye adlı eseri, kapitalizmi açıklayan teorik bir çalışma olmasının yanı sıra 19. yüzyıl Avrupa'sındaki sanayileşme süreçlerine verilmiş tarihsel bir cevap niteliği taşımaktadır. Dolayısıyla klasik bir metni anlamak, hem metnin kendi teorik dünyasını hem de ortaya çıktığı tarihsel bağlamı birlikte değerlendirmeyi gerektirir. Bu noktada araştırmacının klasik metinlerle nasıl bir ilişki kurması gerektiği sorusu öne çıktı. Arlı, klasiklerin sorgulanmaksızın benimsenen mutlak otoriteler olarak görülmemesi gerektiğini; araştırmacının bu metinlerle eleştirel, saygılı ve refleksif bir ilişki geliştirmesinin önemini vurguladı. Refleksif bir okuma, araştırmacının yalnızca metni değil, kendi konumunu, içinde bulunduğu dönemi ve metnin yazıldığı tarihsel şartları da sorgulamasını gerektirir. Bu doğrultuda araştırmacının şu sorular üzerinde düşünmesi gerekir: Bir klasik hangi dönemde ve hangi ihtiyaçlara cevap vermek üzere yazılmıştır? Hangi meseleleri ele almış, hangilerini göz ardı etmiştir? Bugünün sorunları açısından ne söyleyebilir ve araştırmacıya nasıl bir katkı sunabilir? Jeffrey Alexander'ın ortaya koyduğu overdetermination by theory (teori tarafından aşırı belirlenim) ve underdetermination by fact (olgular tarafından eksik belirlenim) ayrımı da bu bağlamda değerlendirildi. İlk durumda araştırmacı, teorik çerçevesine aşırı bağlı kalarak incelediği olguları yalnızca mevcut teorisinin açıklayabildiği yönleriyle görme tehlikesiyle karşılaşır. İkinci durumda ise yeterli teorik donanıma sahip olmayan araştırmacı, incelediği olguların ve kaynakların sunduğu açıklamaları sorgulamaksızın benimseyebilir. Her iki durumda da araştırmacının kendi sorularını ve araştırma nesnesi üzerindeki hâkimiyetini kaybetme riski bulunmaktadır. Bir dengenin kurulabilmesi için araştırmacının güçlü bir teorik ve yöntemsel donanıma sahip olması, ancak bunları mutlaklaştırmadan araştırma nesnesine açık bir zihinsel tutumla yaklaşması gerektiği belirtildi. Araştırmacının teori, yöntem ve ampirik malzeme arasında sürekli hareket etmesi; gerektiğinde teorik çerçevesini, yöntemini ve başlangıç varsayımlarını yeniden değerlendirmesi önemlidir. Uzun süreli ve yoğun bir bilimsel çalışma sonucunda gelişen scientific habitus (bilimsel habitus) ise araştırmacının zamanla alana ilişkin sezgisel bir kavrayış kazanmasını sağlar. Bu birikim, uzman araştırmacının metinleri ve olguları daha derinlikli değerlendirebilmesine imkân tanır. Dersin sonunda klasik metinlerin bilimsel araştırmalara sağladığı temel katkılar üzerinde duruldu. Klasikler, karmaşık toplumsal gerçeklikleri kavramsal olarak sadeleştirme ve araştırmacıya bir problematiği daha hızlı kavrayabilme imkânı sunar. Aynı zamanda ortak bir teorik ve söylemsel zemin oluşturarak bilimsel topluluklar arasında iletişimi ve uzlaşmayı kolaylaştırır. Bunun yanında yeni araştırmaların ve düşünsel açılımların bilimsel meşruiyet kazanmasına da katkıda bulunurlar. Son olarak, klasik eserleri ortaya koyan düşünürlerin özellikleri değerlendirildi. Bu eserlerin arkasında yalnızca güçlü bir teorik düşünme yeteneğinin değil, aynı zamanda derin bir ampirik malzeme hâkimiyetinin, keskin bir gözlem ve sezgi gücünün bulunduğu ifade edildi. Büyük düşünürler, üzerinde çalıştıkları alanın somut malzemesine uzun süreli ve titiz bir emekle hâkim olmanın yanı sıra, ele aldıkları meselelerin ideolojik boyutlarını ve ahlaki çelişkilerini de değerlendirebilen kişilerdir. Dersin temel vurgusu, sosyal ve beşerî bilimlerde nitelikli bir araştırmacı olmanın yalnızca klasik metinleri okumakla veya mevcut teorileri uygulamakla mümkün olmadığı yönündeydi. Araştırmacının geçmişte üretilmiş bilgiyle eleştirel ve refleksif bir diyalog kurması, güncel toplumsal gerçeklikle bağını koruması ve teorik birikimini yöntemsel yeterlilikle birleştirmesi gerekmektedir. Klasiklerle kurulan bu bilinçli ilişki, hem geçmişi daha derinlikli anlamanın hem de bugünün meselelerine özgün ve anlamlı cevaplar üretebilmenin temel şartlarından biridir.

Post attachmentPost attachment
Bilim ve Sanat Vakfı avatar
⟳ Alim Arlı retweeted
Bilim ve Sanat Vakfı@bisavorgtr·Nov 11

🔻14 Kasım Cumartesi günü 14:00’te bekleriz. 🔻Alim Arlı, Emine Kaya, Emine Güzel ve Tuğba K. Çetinkaya ile “Türkiye’de Merkezi Sınav Sisteminin Gelişimi” üzerine konuşacağız. 🔻Türkiye’de Merkezî Sınavlar Tarihi isimli kitabı incelemek için: dokuman.osym.gov.tr/web/2026…

Post attachment
Alim Arlı avatar
Alim Arlı@alimarli_·Nov 8

Daha dün gibi. Engin Deniz hoca arayıp Mehmet hocayı da alarak Kemal Karpat hocamın evine davet etmişti. Hoş sohbetler eşliğinde eski günleri yad etmişlerdi. Tarihin üç dev ismi de terk-i dünya eyledi. Fotoğrafı Tufan Buzpınar hoca çekmişti. Üç güzel Hocamıza rahmet diliyorum.

Post attachment
Mustafa Özel avatar
⟳ Alim Arlı retweeted
Mustafa Özel@MustafaOzelden·Nov 8

“Osmanlı düzeni upuzun bir barıştı” Adalet odaklı müheyyic bir yarıştı Bu şuuru zerk edip şehir tayfasına Engin kaptanımız enginlere karıştı. @bisavorgtr

Post attachment
Bilim ve Sanat Vakfı avatar
⟳ Alim Arlı retweeted
Bilim ve Sanat Vakfı@bisavorgtr·Nov 8

Kıymetli hocamız Prof. Dr. Engin Deniz Akarlı’yı kaybettik. Allah hocamıza rahmet eylesin. Ailesine, öğrencilerine, ilim âlemine ve sevenlerine başsağlığı dileriz.

Post attachmentPost attachment
Alim Arlı avatar
Alim Arlı@alimarli_·Nov 8

Engin Deniz Akarlı hocamızı kaybetmişiz. Allah rahmet eylesin. Büyük bir bilim insanı, allame, Hoca, entelektüel... Bir insaniyet, tevazu ve erdem abidesi. Hocamızı tanımış olmak büyük bir bahtiyarlık, onunla mesai yapmış ve rehberliğinden istifade etmiş olmak her zaman aziz bir hatıra, bir yol ışığı olarak kalacak meslektaşlarına. Nur içinde yat, mekanın cennet olsun Engin Deniz hocam

Post attachment
TRT HABER avatar
⟳ Alim Arlı retweeted
TRT HABER@trthaber·Nov 5

Soykırımın gölgesinde açlık... 📍Gazze

0:34
İslâm Düşünce Enstitüsü avatar
⟳ Alim Arlı retweeted
İslâm Düşünce Enstitüsü@ideorgtr·Oct 26

İDE Akademi | Klasik Sosyoloji Kurucu Metinleri Prof. Dr. Alim Arlı’nın bu haftaki dersi, sosyal bilimsel düşüncenin doğuşunu, klasik metinlerin mahiyetini ve yöntemsel temellerini anlamlandırmaya yönelik son derece kapsamlı bir teorik analiz sundu. Dersin temel problematiği olan "Klasik nedir?" sorusu, bilimsel disiplinlerin ontolojik ve epistemolojik sınırlarını çizmek için bir nirengi noktası olarak ele alındı. Doğa bilimlerinde klasik metinler zamanla aşılarak bilim tarihinin bir parçası haline gelirken; felsefe, edebiyat ve tarih gibi "humanities" (beşeri bilimler) alanında metinler kendi bilme geleneğinin yapı taşlarıdır. Sosyal bilimlerde ise klasik metinler yalnızca tarihsel birer belge değil, günümüz toplumsal dünyasını anlamak için yeni bir konsept haritası sunan ve her okunduğunda yeni bir "turning point" (dönüm noktası) işlevi gören otorite metinlerdir. Bir sosyal bilimcinin dünyayı salt bir veri yığını veya bir "Excel dosyası" olmaktan çıkarıp anlamlandırabilmesi için, doğa bilimlerinin ampirik geleneği ile beşeri bilimlerin metinsel-hermeneutik geleneğini birleştiren çift yönlü bir yöntemsel alet kutusuna (avadanlık) ihtiyacı vardır. Yöntemsel temeller inşa edilirken, doğa bilimleri Newton ve Lavoisier gibi isimlerle mekanizmacı, biyoloji üzerinden ise organizmacı bir yöntemsel “ikili” yapı kurmuştur. Felsefe Descartes, Immanuel Kant ve David Hume gibi isimlerle rasyonalist ve ampirist gelenekleri şekillendirmiş; tarih ise Ranke öncülüğünde metin tetkiki ve "narrative-based" (anlatıya dayalı) yöntemsel usulleri benimsemiştir. Sosyal bilimlerin bu mirası devralıp geliştirirken felsefeden büyük kopuşunu gerçekleştirmesinde Emile Durkheim kilit bir rol oynamıştır. Bu yöntemsel inşanın nesnelci ve pozitivist damarında John Stuart Mill’in bilimsel yöntemin kurallarına dair metinleri belirleyici olurken, insan toplumlarının doğa gibi incelenemeyeceğini savunan öznelci kanatta William Whewell ve Wilhelm Dilthey öne çıkmıştır. Arlı, bu tartışmalar ışığında çağdaş sosyolojinin köklerinin Karl Marx, Emile Durkheim ve Max Weber’e dayandığını; Adam Smith'in ekonomi politikteki öncü rolü, İbn Haldun'un modern öncesi dönemdeki muazzam sosyolojik vizyonu ve Georg Simmel'in alternatif yaklaşımları ile birlikte bu isimlerin sosyal bilimin kanonunu oluşturduğunu belirtmiştir. Özellikle Karl Marx ve Friedrich Engels'in ortak metni olan Alman İdeolojisi'nde ve Ludwig Feuerbach eleştirilerinde tarihsel yöntemin üretim ilişkileriyle nasıl harmanlandığı, Weber'in "etik tarafsızlık" ve "olgu-değer ayrımı" ile anlamacı sosyolojiyi nasıl kurduğu bu dönüm noktalarının en açık örnekleridir. On dokuzuncu yüzyılda sosyal bilimlerin ortaya çıkışı, sanayi devrimi, kapitalizm, ulus-devletlerin inşası ve Avrupa'nın sömürgecilik faaliyetleri gibi devasa tarihsel krizlerin doğrudan bir sonucudur. Bu dönemde sosyal bilim, başlangıçta Georg Wilhelm Friedrich Hegel’in ilerlemeci tarih felsefesinin etkisiyle, medeniyeti Avrupa'da zirveye ulaşan tekil bir süreç olarak gören Avrupa merkezci bir anlatı üretmiştir. İlerleyen yıllarda Ludwig Gumplowicz ve Gustav Ratzenhofer gibi teorisyenlerin elinde biyolojik eşitsizliğe dayanan ırkçı teoriler bu zihniyetin bir parçası olmuştur. Ancak sosyal bilim yekpare bir yapı değildir; kendi içinden bu hegemonik anlatıyı eleştiren özgürleştirici dinamikler de üretmiştir. Örneğin Auguste Comte, pozitivizmiyle antik çağın hastalıkları olarak gördüğü sömürgeciliğe ve ırkçılığa karşı tüm insanların eşit olduğu barışçıl bir ütopya sunmuştur. Arlı, II. Dünya Savaşı sonrasında sosyal bilimcilerin biyolojik ve özcü bir hiyerarşiyi dayatan "race" (ırk) ve "racism" (ırkçılık) kavramlarını bilim dışı ilan ederek reddettiklerini; bunun yerine toplulukları kültürel, dinsel ve dilsel ortaklıklarla tanımlayan "etnisite" kavramını merkeze aldıklarını vurguladı. Farklılıkları bir baskı aracına dönüştürmemek ve ırkçılıkla mücadele etmek adına sosyal bilimciler; pasif asimilasyon, ardından bütünleşme ve günümüzde çok kültürlülük teorilerini geliştirmişlerdir. Sosyal bilimlerin bu eleştirel gücü, İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki dekolonyal hareketlerde açıkça görülmüş; Malcolm X, Martin Luther King ve Kwame Nkrumah gibi siyasi figürler sosyal bilimsel nosyonlardan beslenerek toplumsal eşitsizliklere ve yabancı düşmanlığına karşı mücadele etmişlerdir. İnsanın varoluşsal nitelikleri tartışılırken felsefe ve teolojideki önceden kodlanmış, değişmez bir özü ifade eden "fıtrat" veya "human nature" (insan doğası) gibi kavramlara sosyoloji kısmen mesafeli yaklaşmaktadır. Sosyal bilimler, insanı sadece biyolojik bir belirlenimcilikle değil, aynı zamanda sosyal inşa süreçleriyle birlikte biyo-psiko-sosyal bir varlık olarak ele alır. Bu bağlamda, Aristoteles'in insanın tabiatı gereği içtimai bir varlık olduğu yönündeki tezi bilimsel olarak doğrulanmaktadır. Bunun en sarsıcı kanıtı, ormanda veya insan toplumundan izole büyüyen "feral children" (vahşi çocuklar) vakalarıdır. Doğuştan normal bir genetik donanıma sahip olsalar dahi, sosyal etkileşimden mahrum kaldıkları için bu çocuklarda dil becerisi ve ahlaki kavramlar gelişememektedir; zira insan beyni sadece biyolojik değil sosyal bağlamla birlikte etkileşerek gelişen bir organdır. Sosyal bilimin normatif kategorileri tarihsel oluşumunu sorunsallaştırarak ele alması, söz gelimi resmi devlet belgelerinde bile "eğitilebilir geri zekalı" veya "embesil" gibi ötekileştirici etiketlerle anılan bireylerin, günümüzde sosyal bilimlerin ve nörobiyolojinin sorgulamaları sayesinde "otizm spektrumu" içinde ve "nöroçeşitlilik" (neurodiversity) bağlamında ele alındığı koşulları ortaya çıkarmıştır. Böylece farklı bireyler kapsayıcı, ötekileştirici hiyerarşilerden uzak kavramlarla tanımlanmaya başlanmıştır. Dersin son bölümünde Scott Gordon'ın "Sosyal Bilimler Tarihi ve Felsefesi" kitabındaki metodolojik yaklaşımlara atıf yapılarak, insan toplumlarını diğer canlı gruplarından ayıran yapısal karmaşıklığa odaklanıldı. İnsan toplumlarının en belirgin özelliği "multi-sociality" (çoklu sosyallik) kavramıyla ifade edilen; bir bireyin aynı anda farklı bir etnik kökene, ülkeye, siyasi partiye, cinsiyete ve meslek grubuna mensup olabilme, yani sayısız toplumsal ağın içinde yaşayabilme kapasitesidir. Bununla birlikte, insan yavrusunun doğada kendi başına hayatta kalamaması ve on beş yaşına kadar yoğun biçimde bakıma muhtaç olması, insanı sadece bedensel bir varlıktan öte, sosyal dünyada inkişaf eden manevi ve kültürel bir varlığa dönüştürmüştür. Sosyal bilimin temel amacı, Platon'un ideal devleti, Thomas More ve Tommaso Campanella'nın ütopyaları, İbn Tufeyl'in Hayy bin Yakzan'ındaki hipotetik zihin deneyleri veya Homeros ve Dostoyevski'nin edebi kurguları gibi "karşı olgusal" dünyalar yaratmak değildir. Aksine, sosyal bilim doğrudan doğruya somut toplumsal dünyadaki düzenlilikleri, mekanizmaları ve nedensellikleri keşfetmeye çalışır; enflasyonun toplumsal yasalarını bulmak veya tarihsel demografide doğurganlık oranlarını etkileyen sınıfsal, kentsel ve ideolojik değişkenleri saptamak gibi. Sonuç olarak sosyal bilim; II. Dünya Savaşı öncesinde Sovyet komünizminin parti ideolojisinde tarif edilen "tarihi maddeciliği" veya Nazi Almanyasının "Ari ırk" arayışları gibi totaliter, mutlakçı ve ideolojik tarih yazımlarına karşı, liberal demokrasilerde "Başka türlü de açıklanabilir mi?" benzeri soruları geliştirerek hızla kurumsallaşmıştır. Sosyal bilim sosyal dünya hakkında ampirik, eleştirel ve çok boyutlu düşünme pratiği ile tek tipçi doktrinleri yıkan ve insan toplumunun süper kompleks varoluşunu teorik bir bütünlük içinde sürekli yeniden sorgulayan bir bilme biçimidir.

Post attachmentPost attachment
Ali Satan avatar
⟳ Alim Arlı retweeted
Ali Satan@alisatantarih·Oct 13

Sınavların da tarihi varmış Marmara Üniversitemizin Değerli Hocası Prof Dr Alim Arlı’nın ekip arkadaşlarıyla hazırladıkları çalışma Sınavların da tarihinin yazılabileceğini gösteriyor. Emeği geçenleri kutluyor kitap için Alim Hocaya teşekkür ediyorum.

Post attachment